Statystyki

Użytkowników : 35
Artykułów : 35
Zakładki : 10
Odsłon : 45034

Statystyki galerii

  • Zdjęć:   420
  • Kategorii:   15
  • Odsłon:   43568
  • Komentarzy:   79
  • Głosów:   43
  • Tagów:   0

Nazwiska – kiedyś i dziś Drukuj Email
wtorek, 01 maja 2007 02:00
Nazwiska – kiedyś i dziś

Wiele osób zaczyna swoją przygodę z genealogią od zadania sobie pytania „co oznacza moje nazwisko, skąd ono pochodzi”? Pytanie to bierze się z domniemania, że brzmienie nazwiska niesie ze sobą wiedzę o historii rodziny, jej pochodzeniu czy charakterystycznych cechach naszych przodków. W przekonaniu tym utwierdza ich wiara w to, że nazwisko przekazywane „od zawsze” z pokolenia na pokolenie pozwala na przeniesienie się z poszukiwaniami genealogicznymi od razu w czasy bardzo odległe. Założenie to jest niestety błędne. Wartość genealogiczna nazwiska, jego etymologii i obecnego brzmienia, jest niewielka. Jednak ponieważ kwestia ta budzi ciekawość, myślę, że warto poświęcić jej ten odcinek naszego cyklu.

Skąd wzięły się nazwiska?
Nazwiska, spełniające taką rolę jak obecnie, są tworem stosunkowo młodym. Najwcześniej ich forma dziedziczona po ojcu ustaliła się dla osób mających pochodzenie szlacheckie. Miało to miejsce mniej więcej w XV wieku. Najczęściej są to tak zwane nazwiska odmiejscowe, określające nazwę wsi, której właścicielem był szlachcic. Nazwiska takie miały zazwyczaj formę przymiotnikową, zakończoną na –ski lub –cki. W naszym rejonie są to na przykład Jaczewski, Dmowski, Paderewski, Żaboklicki itd. Nie jest to jednak reguła bezwzględna. Wiele osób ze stanu szlacheckiego miało nazwiska brzmiące inaczej, zwłaszcza jeśli pochodzili spoza Polski. Dobrym przykładem są nazwiska mieszkańców Miedznej - Butler, Korff (pochodzenia obcego) czy też podwęgrowskich wsi – Lipka, Wrzosek.
Zakończenie nazwiska na –ski nie oznacza, że noszący je pochodzą z rodzin szlacheckich. Równie dobrze mogą pochodzić z rodzin mieszczańskich czy chłopskich. Nazwiska tych dwóch grup społecznych uformowały się nieco później: mieszczańskie na przełomie XVII i XVIII wieku, a chłopskie jeszcze sto lat później.

Nazwiska polskie
Największy autorytet w sprawie nazwisk – nieżyjący już prof. Rymut - wyróżnia cztery grupy polskich nazwisk. Spróbujmy prześledzić je na przykładach typowych dla powiatu węgrowskiego.
Nazwiska równe wyrazom pospolitym. Bardzo często spotykane i popularne. Dzielą się na kilka grup: pochodzące od rzeczowników (Ufnal, Gałązka, Supeł, Sowa, Strąk), przymiotników (Górny, Rychlik), określeń zawodów (Rybak, Bartnik, Zdunek) i innych.
Nazwiska pochodzące od imion. Do tej grupy należą popularne w naszym powiecie nazwiska takie jak: Piotrowski, Gregorczyk (od łacińskiej wersji imienia Grzegorz), Szczepanik, Pietrzak.
Nazwiska równe nazwom geograficznym. Wprawdzie ta grupa nazwisk jest w Polsce najmniej licznie reprezentowana, jednak w powiecie węgrowskim ma kilka charakterystycznych przykładów. Są to między innymi: Kalata (wieś Kalaty w gm. Stoczek), choć tu raczej nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska, a nie odwrotnie, Gałka (wieś Gałki w gminie Grębków), Rostek (wieś Rostki w gminie Miedzna), Turniak (wieś Turna w gminie Korytnica).
Nazwiska utworzone przez dodanie różnego rodzaju przyrostków. Najbardziej charakterystycznym przykładem takiego przyrostka jest oczywiście –ski, oznaczający tyle, co „po-chodzący z”: Popowski – pochodzący z Popowa (obecnie Popielów w gminie Liw), Podgórski (mieszkający pod górą), Przybyszewski (ten, który przybył, przybysz). Inny typowy przyrostek tworzący nazwiska to –yk, -ik, -ak, oznaczający najczęściej syna lub pomocnika. Typowe przykłady to Karczmarczyk (syn karczmarza), Bednarczyk (syn lub pomocnik bednarza), Kowalczyk (syn lub pomocnik kowala), Wójcik (syn wójta). Podobną rolę pełni przyrostek -icz, również oznacza syna: Marchelewicz – syn Marcheli, Markiewicz – syn Marka, ale także Dejnarowicz, Batorowicz, Barbasiewicz i inne.

Nazwiska obce
Odrębną, bardzo ciekawą grupę nazwisk tworzą przybysze z obcych krajów. W powiecie węgrowskim będą to najczęściej nazwiska kolonistów niemieckich osiedlonych głównie w gminie Sadowne. Nazwiska te czasem pozostawały w swojej oryginalnej formie (np. Bauer, Altman czy Herman), ale często podlegały różnorakim przemianom – były tłumaczone, jak choćby Kmieć (polska wersja nazwiska Bauer), spolszczano im pisownię, np. Ajchel (oryginalnie Eichel), upraszczano pisownię, np. Klem (oryginalnie Klemm). Jest też w tym rejonie duża grupa nazwisk pochodzenia wschodniego (ukraińskiego, białoruskiego, litewskiego czy rosyjskiego). Typowe przykłady to: Ilczuk, Janiuk, Wołynka, Borys, Chatizow czy Pietruczanis.

Zmienność nazwisk
Na przestrzeni lat nazwiska ulegają zmianom i przekształceniom. Zmiany te są czasem kosmetyczne, związane na przykład ze zmianami w ortografii ogólnopolskiej, czasem bardziej wyraźne, wynikające z błędów w pisowni, których nigdy nie poprawiono. Są też zmiany zasadnicze, polegające na zupełnej zmianie brzmienia nazwiska. Wszystkie one stanowią pewien problem w badaniach genealogicznych.
Dużą rolę w modyfikacjach nazwisk, które sprawiają wiele kłopotów genealogom odegrał fakt, że wielu naszych przodków nie umiało czytać i pisać. Przykładowo występujące w moim drzewie genealogicznym nazwisko Putkowski równie dobrze można zapisać Pudkowski. W wymowie brzmi tak samo, a jeśli noszący je człowiek był niepiśmienny, to sposób zapisu zależał wyłącznie od urzędnika, który go dokonywał. Zapisywano więc raz tak, raz tak. Inną przyczyną zmienności nazwisk, bardzo częstą, choć niewprowadzającą wielkich zakłóceń, był fakt, że przez kilkadziesiąt lat prowadzono księgi stanu cywilnego w obcych językach. W naszym rejonie – po rosyjsku. Co miał zrobić biedny urzędnik, aby rozróżnić „o” z kreską czy „u” otwarte, albo jak zapisać literkę „ą”, której w rosyjskim po prostu nie ma? Od takich roz-terek już tylko krok do powstania wielu odmian tego samego nazwiska. Można je doskonale zaobserwować czytając różnego rodzaju wykazy czy przechadzając się po cmentarzu – na przykład w Korytnicy możemy znaleźć nagrobki Chądzyńskich, Chondzyńskich czy Chodzyńskich. To z pewnością jedno i to samo nazwisko.
Przy przeglądaniu ksiąg metrykalnych parafii powiatu węgrowskiego można zauważyć tak-że liczne przypadki zupełnej zmiany nazwiska. W dziewiętnastym wieku zmiany te najczęściej polegały na dodaniu końcówki –ski. I tak Deska stał się Deszczyńskim, Burek - Burczyńskim, a Gałka – Gałczyńskim. Były też zmiany dalej idące. Popularne w pierwszych trzech dziesięcioleciach XIX wieku nazwisko Piwosz zostało zmienione przez całą liczną rodzinę na Barbasiewicz. Podobna sytuacja wystąpiła z zamianą nazwiska Krystosik na Strąk czy Grzeszek na Matusik. Okazją do zmiany nazwiska były także przeprowadzki. Mieszkająca w Kozołupach w gminie Stoczek rodzina Bartników, po przeprowadzce do Węgrowa przez jakiś czas była zapisywana w księgach pod nazwiskiem Kozołupski. Potem nazwisko to zanikło: część rodziny pozostała przy nazwisku Bartnik, zaś większość zaczęła używać nazwiska Bartoszewski. Te dwie ostatnie formy używane są do dzisiaj.

Częstość występowania nazwisk
Niezależnie od krytycznych uwag wypowiedzianych na wstępie, uważam, że genealog powinien zadać sobie trud poznania częstości występowania poszczególnych nazwisk na terenie, który bada. Czasem samo brzmienie nazwiska może dopomóc w określeniu rejonu, z którego pochodził przodek czy też ustaleniu pokrewieństwa pomiędzy osobami. Dobrze jest wiedzieć, które nazwiska występują najczęściej, a które są bardzo rzadko w danym rejonie spotykane. Źródeł tego rodzaju wiedzy jest kilka, niektóre dość nietypowe. Ciekawym wydaje mi się wykaz absolwentów LO w Węgrowie. Otóż w latach 1926-1994 najczęściej pojawiającym się nazwiskiem absolwenta jest Wąsowski (35 osób), następnie Roguski (32), Kowalczyk (27), Kocon, Zalewski (26), Brzezik, Gołoś, Piotrowski (24), Wrzosek (23). Oczywiście należy zachować ostrożność i nie wyciągać z tego zbyt pochopnych wniosków, ale z pewnością warto wiedzieć, jak często poszczególne nazwiska się pojawiają. Warto zwrócić uwagę także na zmienność w czasie. Bardzo popularne w XVIII wieku w Węgrowie nazwisko Chrupek, w wieku XIX było stosunkowo rzadkie, a popularne w XIX wieku Deszczyński prawie zanikło obecnie.